‘Studying is for ugly girls’ op muurschildering Aletta Jacobs is de uni onwaardig

De uitspraak ‘Studying is for ugly girls’ op de muurschildering over Aletta Jacobs bij de UB is misplaatst, want onzorgvuldig. Waarom sieren we haar T-shirt niet met een uitspraak van Aletta zelf? stelt Aletta Jacobs-hoogleraar health & humanities Rina Knoeff voor.

Al een paar weken wordt in UKrant aandacht besteed aan de muurschildering van Aletta Jacobs. Het gaat vooral over de vraag of de uitspraak ‘Studying is for ugly girls’ goed gekozen is.

De makers stellen dat de uitspraak is bedoeld om debat uit te lokken, critici stellen dat de muurschildering vooral bij onzekere studenten hard kan aankomen. De vraag die niemand stelt, is waar de uitspraak eigenlijk vandaan komt.   

De tekst ‘alle dames die voor emancipatie ijveren, kunnen niet op uiterlijk schoon boogen, en die zich teegen verklaren kunnen wel op uiterlijk schoon boogen’ is in ieder geval niet van Aletta Jacobs en bovendien verkeerd geciteerd.

In haar Herinneringen van Dr. Aletta H. Jacobs schrijft Aletta Jacobs sporadisch over schoonheid in relatie tot emancipatie. Op de aantijging dat ze zou zijn gaan studeren ‘om op een gemakkelijke manier met mannen in aanraking te komen’, antwoordde Jacobs dat ze zich eenvoudig kleedde en niet veel werk van haar toilet maakte, omdat ze niet wilde opvallen.

Jacobs was meer geraakt door verdachtmakingen van een ‘Leidsch collega, zich noemende Theodoor’. En het was deze Theodoor die verantwoordelijk was voor de uitspraak op de muurschildering. 

De tekst is in ieder geval niet van Aletta Jacobs en bovendien verkeerd geciteerd

Theodoor wond zich op over het feit dat Aletta Jacobs uitstel had aangevraagd voor haar toelatingsexamen. Hij schreef op 15 mei 1871 – een maand nadat Jacobs zich had ingeschreven aan de Groningse universiteit –  in het Studenten Weekblad dat het nogal makkelijk is om als eerste vrouwelijke student met hoogachting behandeld te worden, maar dat je daarna niet moet terugschrikken voor het echte werk.

Dat gold volgens Theodoor zeker voor Jacobs, ‘de baanbreekster van allen, die allen een voorbeeld geven moet en het dus het uitnemendst van allen moest doen’.

Hoe vaak zal Jacobs nogmaals gebruik maken van haar uitzonderingspositie, vroeg Theodoor smalend. Bovendien, zo voegde hij toe: ‘Hetgeen mij echter altoos bij de emancipatie heeft verwonderd, is geweest dat ik gezien heb, dat bijna alle dames die er voor ijverden niet en die zich er tegen verklaarden wel op uiterlijk schoon konden boogen.’ 

Het kunstenaarscollectief VAAF dat de muurschildering maakte, stelt dat Theodoor hier eigenlijk zegt ‘dat de enige reden dat Jacobs wilde studeren was omdat ze lelijk was’. Maar VAAF geeft een verkeerde voorstelling van zaken. Voor Theodoor was ook voor mooie vrouwen geen plaats aan de universiteit. Hij was er niet voor om uitzonderingen te maken.

Het was geen zaak van ‘slim en mooi gaan niet samen’, zoals UKrant beweert. Theodoors uitspraak was een sneer, een belediging aan het adres van alle vrouwen die het in hun hoofd haalden een academische studie te ambiëren. Is het echt nodig om deze belediging te herhalen? Is dit echt hoe wij ons Aletta Jacobs willen herinneren?

Waarom geen uitspraak die past bij het rolmodel dat Jacobs is voor zo veel vrouwen en meisjes?

In 1871 namen velen het gelukkig op voor Jacobs, onder wie de in Groningen gepromoveerde Nobelprijswinnaar Heike Kamerlingh Onnes. Hij legde uit dat Jacobs uitstel voor het toelatingsexamen had gevraagd omdat ze zich niet, net als haar mannelijke collega’s, had kunnen voorbereiden op het examen. Een paar weken na Theodoor schreef Kamerlingh Onnes in het Studenten Weekblad: 

‘Mej. Jacobs heeft in ons vertrouwen gesteld, wij danken haar daarvoor; zij heeft getoond, dat zij niet vreesde Theodoor’s onder ons te vinden. Dat vertrouwen is niet beschaamd geworden en de Groninger studenten mogen daar trotsch op zijn.’ (uit Dirk van Delft, 2005. Heike Kamerling Onnes. Een biografie). 

Als we Aletta Jacobs al willen herinneren via een mannelijke blik, zouden we dan niet eerder de meer waardige uitspraak van Kamerlingh Onnes moeten herhalen: ‘Mej. Jacobs heeft in ons vertrouwen gesteld, wij danken haar daarvoor’?

Deze uitspraak roept voldoende vragen op, want waarom zou ‘vertrouwen’ nodig zijn? Waarom voelde Kamerlingh Onnes zich geroepen Jacobs te verdedigen? Verdient de universiteit van vandaag het vertrouwen van een diverse studentenpopulatie? Of nog beter: waarom sieren we Jacobs’ T-shirt niet met een uitspraak van Aletta Jacobs zelf, een uitspraak die past bij het rolmodel dat Jacobs is voor zo veel vrouwen en meisjes?

In ieder geval passen deze alternatieven beter bij een universiteit die staat voor gedegen historisch onderzoek. Als een student net zo onzorgvuldig met historische bronnen omgaat als VAAF hier doet, volgt een onvoldoende. ‘Studying is for ugly girls’ verdient niet beter; het is onze universiteit onwaardig.

Rina Knoeff is Aletta Jacobs-hoogleraar health & humanities en coördinator bij de Aletta Jacobs School of Public Health

6 REACTIES

  1. Dankzij onderzoekers als Barbara Henkes wordt er steeds meer bekend over het Groningse slavernijverleden. Ik vind het wel bijzonder dat er van Aletta Jacobs maar één beeld wordt geschetst. Ook zij was een kind van haar tijd en hield er denkbeelden op na die men nu racistisch noemt. In haar reisbrieven uit 1913 beschrijft ze de Zweedse Sámi (Lappen) als grote apen. Ik geef nog een citaat en dan houd ik erover op… en van mij mag ook haar standbeeld blijven hoor. Er zijn er al zo weinig van vrouwen in deze stad.
    “Deze Lappen [in Noorwegen] waren zeer beslist van eene hoogere ontwikkeling dan die wij in Zweden gezien hadden. Hun uiterlijk was veel meer menschelijk, de jonge vrouwtjes zagen er in ’t geheel niet zoo afzichtelijk en vuil uit en hun haren waren behoorlijk onder het Lappenmutsje weggestreken.”
    Later schrijft ze dat zij met haar dames gezelschap met al die verschillende hoeden voor deze “simpele mensen als de Lappen” waarschijnlijk net zo’n rariteit waren als de Lappen voor hen. Gevangen tussen witte superioriteit en nostalgie: de Lappen moesten maar exotisch blijven en niet ten offer vallen aan de civilisatie.

  2. Rina Knoeff doet vermoeden dat kunst enkel bestaansrecht heeft als het zich ondersteund ziet met feiten! Historische feiten — nota bene haar specialiteit!

    Of wil Rina zeggen dat zij de relatie tussen schoonheid en emancipatie ook best wel spannend vindt, maar dat alleen maar kan uiten op de via haar bekende manier van het historische perspectief?

    Vertel ons wie je echt bent Rina, ik hang aan je lippen!

  3. Ik geloof meteen dat Theodoor liever geen enkele vrouw aan de universiteit had gezien, maar als zijn uitspraak “‘Hetgeen mij echter altoos bij de emancipatie heeft verwonderd, is geweest dat ik gezien heb, dat bijna alle dames die er voor ijverden niet en die zich er tegen verklaarden wel op uiterlijk schoon konden boogen.’” was, dan stelde hij dus dat alle mooie vrouwen tegen emancipatie waren, en dat alle vrouwen die wel voor de emancipatie waren volgens hem niet trots konden zijn op hun uiterlijk .

    Het is volgens mij geen hele grote stap om van de gedachte ‘alleen lelijke vrouwen willen studeren’ naar de gedachte ‘lelijke vrouwen willen studeren omdat ze lelijk zijn’ te gaan. Het is een foutieve stap, en beide gedachten en de stap ertussen zijn walgelijk, maar gegeven de uitspraken van Theodoor lijkt het me helemaal geen rare gedachte om deze stap in zijn mond te leggen.

    Ik zou ook graag willen dat we zulke seksistische gedachtengoeden gewoon konden negeren, maar om VAAF te schande te zetten omdat ze deze interpreteerslag maken, die helemaal niet ondenkbaar is, lijkt me contra-productief.

    De vraag of we zo Alleta Jacobs willen herinneren is een goede vraag, maar ook als het antwoord daarop nee is (wat het wat mij betreft is) betekent dat niet dat we de context van haar strijd moeten verzwijgen. Dit kunstwerk is overigens niet de enige manier waarop we Jacobs herinneren, dus we hoeven niet bang te zijn.

    Als we Jacobs willen herinneren als boegbeeld voor de emancipatie en als eerste vrouw aan een Nederlandse universiteit, dan moeten we ons ook herinneren in wat voor context dit gebeurde en waarom deze mijlpaal zo belangrijk was. Dit kunstwerk is een manier om dat te doen.

  4. Kamerlingh Onnes was toen student, geen in Groningen gepromoveerde Nobelprijswinnaar. Daarvoor moest hij nog tientallen jaren wachten…

  5. Goed stuk van Rina Knoeff. Altijd leuk en leerzaam om ergens de context bij te krijgen. Zeker midden in een openbaar debat in plaats van in de ivoren toren.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here